शेतकर्‍यांच्या प्रगतिची यशोगाथा

आमच्याकडे ( वसंत होळकर, लासलगाव  ) साडेसात एकर जमीन आहे . पण पाण्याअभावी ती कोरडवाहूच आहे.  आमचे  त्यामुळे म्हणावे असे ऊत्पन्न निघत नाही. त्यामुळे वडिलांसह आम्ही दोघेही भाऊ कायमच चिंतेत असतो व सतत काहीतरी करण्याच्या विचारात असतो . जमिनीतून उत्त्पन्न मिळत नाही म्हणून वडिलांनी एका दुकानात त्यांच्यासाठी काम पहिले. ते एका कापड दुकानात कामाला लागले. महिन्याला  १००० रु.मिळत होते त्यांना. आम्हीही रोजाराजी करायचो व घर चालवायला वडिलांना मदत करायचो. आता बहिणीही मोठ्या झाल्या होत्या. त्यांच्या लग्नाचाही विचार वडिलांना होताच. दिवसेंदिवस परिस्तिथी ढासाळत चालली होती. कर्जाचा डोंगर वाढत चालला होता. काय करावे काही कळेनाच. वडिलांनी आमच्या दोनीही बहिणींची लग्न थाटात लाऊन दिले. वडिलांचे काम चालूच होते. ते काही थांबेना. त्यांची चिंता आता अधिक वाढू लागली होती. कारण आमच्याही शिक्षणाच ओझ त्यांच्या डोक्यावर होतच.

    मी बी.एस्सी. झालो होतो. नोकरीच्या शोधात होतो. नोकरी काही मिळत नव्हती. कॉम्पुटर शिकायला हव अस वाटायचं . पण पैसे नव्हते म्हणून गप्प बसायला लागत होत. मोठा भाऊ बी.ए .बी.एड. झाला होता. तो आता इंग्रजीचे क्लास घ्यायला लागला होता . आता त्याचाही हातभार लागत होता घर चालवायला. पण आता त्याचेही लग्न करून टाकायला हवे असे आईचे मत होते आई कंटाळली होती. कामाला,संसाराला अन जीवनाला. म्हणून ती खंत व्यक्त करत होती. आईचे म्हणणे वडिलांना पटत होते त्यांनीही मुलगी बघायला सुरुवात केली .पण परिस्थिती पाहून कुणी मुलगी द्यायला तयार नव्हते. वडिलांचे एक मित्र होते कापड दुकानातले त्यांनी एक स्थळ आणले होत. मुलगी दिसायला सुंदर होती पण तिच्याघारीही अठरा  विश्वे दारिद्र्य होत. त्यांनाही मुलगा पसंद होता. पण लग्नाची ऐपत मुलीच्या वडिलांत नव्हती. ते लग्नाला तयार होते पण लग्नाच्या सर्व खर्चाची जबाबदारी त्यांनी आमच्यावर सोपवली होती तरच ते लग्न करणार होते तिचं. माणसे चांगली होती,मुलगीही सर्व बाबतीत हुशार होती. लग्नाला  माझे वडील तयार झाले. त्यांनी दुकान मालकाकडून कर्ज उचलले होते. भावाच  लग्न झालं. अजून थोड कर्ज वाढलं.आता खाणार्यांची संख्याही घरात वाढू लागली होती.

      पावसाळा जवळ आला होता. शेतीची तयारी लोक करत होत.आमच्याकडे बियाणे खरेदी करण्यास् पैसे नव्हते. सावकाराकडून कर्ज घेऊन बियाणे आणले. योगायोगाने पाऊस चांगला झाला. सात एकर मका पिक आम्ही घेतले.त्यातून आम्हाला बरीच अपेक्षा होती. वाटल होत कि डोक्यावरचा बराचसा भार हलका होईल. पण अपेक्षा भंग झाला. म्हणावे तसे उत्पन्न झाले नाही. ज्यांच्या कडून कर्ज घेतले होते ते लोक आता चकरा मारायला लागले होते. वडिलांचे टेन्शन वाढत होते. कुठून पैसे द्यावे हाच प्रश्न त्यांना कायम सतावत होता. वडील त्यावर मार्ग काढत होते.पण कर्ज फेडणे इतके सोपे नव्हते. यावर आता एकच मार्ग उरला होता तो म्हणजे जमीन विकण्याचा किंवा आत्महत्या करण्याचा.परंतु खचून न जाता  गावाजवळची  अर्धा एकर जमीन गेली तरी चालेल पण जीवन संपवण्यात काही अर्थ नाही असा धीरच जणू वडील स्वताला देत होते. तिच्यात काही पिकत नव्हते. वडिलांनी गिऱ्हाईक  आणले होते. जमिनीचा व्यवहार झाला. अर्धा एकर शेत ५० लाखाला विकले. आता सर्व चित्र बदलले होते. सर्व कर्जाची परत फेड झाली होती. वडिलांनीही नोकरी सोडून दिली होती.

 आता सर्वजन शेतात प्रगती करण्याच्या मागे लागलो. आमच्या शेतापासून एक किलोमीटर अंतरावरून पाण्याचा पाट गेला होता. तेथे आम्ही विहारीसाठी जागा घेउन विहीर खोदली. पाणी चांगले लागले. आता आमच शेत हिरव होणार होत. आम्ही पाच एकरावर द्राक्ष बागेची आखणी केली. पाइप लाईन केली. आमच्या शेतात पानी आल खर पण पैसा भरपूर खर्च झाला होता. द्राक्ष बागेची लागवड, फौंडेशन, मजुरी, खते याचाही खर्च होताच. दिवसा मागून दिवस चालले होते. द्राक्ष बागेचा एवढा अनुभव नव्हता. आजू बाजूच्या शेतकऱ्यांना माहिती विचारायची व तो प्रयोग आपल्या शेतावर करायचा असा ठेका आता मी धरला होता. पहिले वर्ष अनुभव घेता घेता गेले. पैसे जवळजवळ संपलेच होते. कुठे खर्च झाले व कशे  खर्च झाले काही कळेनाच. पण एक गोष्ट लक्षात आली होती की, भावाला जुगार,मटका खेळण्याचा नाद लागला होता. त्यानेच खूप पैसे उडवले. वडील चिंतेत होते जमीन विकूनही प्रगती   झाली नव्हती. जमीनही गेली होती अन आलेला पैसा ही खर्च होऊन गेला होता. भावाला आम्ही खूप समजावण्याचा प्रयत्न केला. त्याला जुगाराच्या नादापासून दूर करण्याचा खूप प्रयत्न केला. पण त्याचा नाद काही जात नव्हता. वडिलांना खूप टेन्शन येत होते. वडील आजारी पडले. उपचारासाठी दवाखान्यात दाखल करण्याच्या आधीच त्यांचे निधन झाले.याला कारण होते फक्त आमची परस्थिती आणि माझा भाऊ.

     या सर्व परिस्थितून आम्हाला सावरायचे होते. याची सर्व जबाबदारी माझ्या खांद्यावर आली होती. मी लहान असूनही घरचा कारभार माझ्या हातात घेतला होता. भावाणेही वडिलांचे जाने जास्तच मनावर घेतले होते. तो घर सोडून निघून गेला होता. मी त्याला खूप शोधण्याचा प्रयत्न केला. पण तो मला कुटेही भेटला नाही. माझावर सर्व जबादारी आली होती कुटुंब सांभाळण्याची.

       बागेचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झाले. आलेल्या परिस्थितीला सामोरे जाने एवढाच पर्याय आता उरला होता. पाच एकरात मला फक्त दोन लाख रुपये झाले होते. खर्चही निघाला नव्हता. दोन वर्षे अशीच वाया गेली उत्पन्ना विना. तिसर्या वर्षी मात्र कसून शेतीवर लढलो. आता अनुभवही आला होता. मनाशी निश्चय केला की, द्राक्ष अशी बनवायची कि तिची निर्यात झाली पाहिजे. दोन एकर रान मी १५ ऑगस्ट रोजी छाटले व बाकीचे तीन एकर रान मी ५ सप्टेंबर रोजी छाटले.  पाऊस  होताच. रोगांचीही खूप भीती होती. परंतु धाडस केले होते. अनेक वेळेला पाऊस उघडल्या नंतर रात्रीच्या वेळी देखील मी फवारणी करत होतो. बागेची संपूर्ण काळजी घेत होतो. याचे फळ मला मिळाले होते. द्राक्ष पक्व झाले होते. अर्थात क्वालिटी देखील चांगली होतीच. म्हणून माझी द्राक्ष व्यापाऱ्याने ८० रु. प्रती किलो दराने खरेदी केले. एकरी २५०  क्विंटल द्राक्ष निघाली होती. असा माझा पाच एकर बाग होता. सगळीकडे माज्या नावाची चर्चा सुरु होती कि याने एकरी विक्रमी उत्पादन घेतले. भरपूर पैसा आला होता.माझी पंचक्रोशीत सगळीकडे वाहवाह चालली होती. एक दिवस तर पत्रकार मित्र देखील आले होते माझी मुलाखत घ्यायला.ते मुलाखत घेऊन गेले. माझी यशोगाथा पेपर  मध्ये छापून आली. माझा घर सोडून गेलला भाऊ देखील पेपर मध्ये माझी यशोगाथा बघून परत आला होता. आता जुगार सोडून देईन व शेतीवरच संपूर्ण लक्ष देईन अशी शप्पथ त्याने घेतली होती. या आलेल्या उत्पन्नातून मी कर्ज फेड केली. उरलेल्या पैशातून जमीन विकत घेतली.

     अशा प्रकारे माझी दर वर्षी शेती चालूच होती. मी शेतीत अनेक प्रयोग करत होतो. उत्पन्न हि चांगले मिळत होते. अशी यशस्वी शेती करून माझी प्रगती दिवसेंदिवस वाढत चालली होती. आता माझ्याकडे ऐकून २५ एकर द्राक्ष बाग आहे तसेच तीन चार चाकी गाड्या देखील आहे. फवारणीसाठी २ कुबोटा ट्रक्टर आहे व एक मिशीफर्ग्युसन ट्रक्टर आहे. मी रासायनिक खते न वापरता जास्तीत जास्त सेंद्रिय खते वापरतो. त्यामुळे द्राक्षांची प्रत चांगली येते   मालाचे वजनही वाढते अन खर्चही कमी होतो.

ऐके काळी द्राक्षांची काहीही माहिती मला नव्हती अन आता मला लोक माहिती विचारतात याचा मला अभिमान आहे. मी गर्व न बाळगता शेतकरी बांधवांना मदत करत असतो. आयुष्यात कितीही अडचणी आल्या तरी खचून न जाता आलेल्या परिस्थितीवर मार्ग काढला तर नक्कीच यश आपल्याला भेटते व आयुष्यात वेगळ्यास्थानी जाऊन बसण्याची संधी आपल्याला प्राप्त होत असते. केवळ आत्महत्या हा अडचणींपासून दूर जाण्याचा मार्ग नाही तर थोडा संयम ठेऊन प्रयत्न केले तर यश आपल्या हाती येते.      

कष्टाची खरी किंमत आता मला कळली होती

दोघा ‌भावांची वाटणी झाली. मलाच वाटणी हवी होती. मोठा भाऊ काही काम न करता केवळ पैसा खर्च करत होता. मी कष्ट करून पैसा तयार करणार आणि हा तो उधळणार ! मी कधीही व्यवहार बघितलेला नाही. मी त्याला कधी हिशोब विचारत नव्हतो. आमच्या बरोबरीच्या लोकांनी चांगली घरे बांधली होती. काही लोकांनी जमिनीही विकत घेतल्या होत्या. आम्हालाही पुढे जाण्याची ओढ लागाली होती. सगळ्यांपेक्षा गावात आमची पिके चांगली असतात. एकरी १०० टनांपेक्षा कमी कधीच उस पिकला नाही.  यामागे माझी मेहनत कारणीभूत होती. यात मोठ्या भावाचे काहीच योगदान नव्हते. वडिलभाऊ म्हणून त्याच्या नावावर शेती आहे. सगळीकडे तो प्रगतीशील म्हणून मिरवतो. त्याने कधीच नांगर धरला नाही की आजपर्यंत एक सरीही भांगालाली नाही. त्याला शेतीतील काहीच कळत नाही. पण त्याला पुस्तकी न्यान आहे. शेतीविषयक बरीच पुस्तके तो घेऊन येतो, त्यातून तो न्यान मिळवत असतो. हे सगळ तो मिरवण्यासाठी करत असतो. यातून त्याला खोटा सन्मान मिळत असतो. अशा खोट्या गोष्टीची त्याला नशा  चढली होती. हे मला पटत नव्हत. अशी नशा दारूच्या नशेपेक्षाही वाईट असते. असेच मला वाटत होते.

       मी पूर्वीच त्याच्यातून वेगळा निघणार होतो, पण माझी बायको मला विरोध करत होती. ती  मला सारख म्हणायची तुम्हाला व्यवहार कळत नाही. सकाळ झाली कि रानात जाता. दिवसभर रानातच असता.रानाखेरीच तुम्हाला कश्याचाच नाद नाही. तुमची चार लोकांत ऊठबस नाही. पण तिला हे कळत नव्हत की  मी रानांत जातो व रानातल मला सगळं कळत  म्हणूनच पिके चांगली येतात. ज्यांना रानातले काही येत नाही ते रान विकायला निघाले आहेत. आम्ही पिकला जेवढ पाहिजे तेवढच पाणी वापरतो.त्यामुळे आमची पीके चांगली असतात. शेतीतच मी चांगली कमाई करू शकतो हे मला कळले होते, तरी पण माझ्या बायकोला मी अडाणी वाटत होतो. माझा भाऊ बोलण्यात चलाख आहे, त्यामुळे कुणावरही छाप टाकतो. मी सतत मातीतच काम करतो त्यामुळे अंगावर नेहमी मळकट कपडे असतात.भाऊ पारित घडीची कपडे वापरतो. त्याला काही कमवाव लागत नाही. त्याला केवळ खर्च करायचा असतो. बाहेरची लोक कपड्यांवारुंच माणसाची पारख करतात. पण गावात कुणाची काय ऐपत आहे, हे मला ठाऊक आहे. आमची पिकं चांगली आसल्यामुळे भाऊ ताठ मानेने चालतो. ज्याच्या रानात चांगली पिके नाही त्याचा तो अपमान करतो . हे मला आवडत नाही.

      वेगळ निघतांना भावाने कर्ज दाखवले होते. तरी मी सहन केले. आजपर्यंत जे झाले ते मी सोडून देणार आहे. मला जगायची भीती वाटत नाही. आता पर्यंत भावाचा रुबाब आमच्याच कष्टावर होता. रानात पिक काढण बोलण्या इतपत सोप नाही. घाम गाळावा लागतो,त्याला देखील हे ठाऊक होते. बायकोचेही डोळे आता उघडले आहेत. मी तिला बोललो कि हे कर्ज फेडणे काही अवघड नाही. मी तिला आधार देत होतो. दिवसामागून दिवस चालले होते. आता खर्या अर्थाने आम्ही संसाराला लागलो होतो. शेती करण्याचा अनुभव माझ्याकडे होताच. नवीन काही करण्याच्या मी प्रयत्नात होतो. पण मला मार्ग सापडत नव्हता. माझ्या वाट्याला भरपूर जमीन आली होती. उत्पन्न बऱ्यापैकी होते. त्यामुळे वेगळे पिक घेण्यात रस निर्माण होत नव्हता. माझ्या बायकोच्या  भावाने उसाची नवीन जात लावली होती.

ती  जास्त उत्पन्न देणारी व रसवंती साठी चालणारी जात होती. त्या उसाला  स्थानिक बाजार पेठेत चांगली मागणी होती. मी पण ती ऊसाची जात लावण्याचे ठरवले. बियाणे खरेदी करून लगेच लागण केली. मी काटेकोर पाने पाण्याचा वापर करत होतो. बायकोच्या भावाचे मार्गदर्शन घेत होतो. तसा मलाही भरपूर अनुभव होताच. मी उसाला ठिबक सिंचन केले होते. त्यामुळे मला सेंद्रिय खते देणे व औषधे देणे सोपे झाले. पाण्याची बचतही होत होती. मला उत्पन्न भरपूर होणार होते. कर्ज पहिल्याच वर्षी फिटले होते. मला एकरी उसाचे १२५ क्विंटल उत्पादन मिळाले याला कारण माझी मेहनत होती. यापुढेही माझा दुसरा प्लॉट चालू होणार होता. त्यातुं मला चांगले उत्पन्न मिळाले. याचे कारण म्हणजे मी करत असलेली मेहनत व माझ्या बायकोची मला मिळालेली साथ. कष्टातूनच माणूस पुढे जातो हे मला कळले होते. कष्ट करत राहिल्यास अनुभव आपोआप येत असतो. कष्टाची खरी किंमत आता मला कळली होती.         

स्वत:तील गुण ओळखून यश संपादित करता येते

     मी तुषार नवले (दिंडोरी). मला १० एकर  जमीन आहे. पण त्यातील काही जमीन खडकाळ आहे. काही खाली वर आहे. एक सारखी जमीन माझ्याकडे नाहीच. मी आई वडिलांचा एकुलता एक. माझे वडील सैन्यदलात होते. काही कारणास्तव ते ती नोकरी सोडून शेती करायला लागले होते. तेव्हा मी लहान होतो. शाळेत जायचो. आम्हाला पाणी भरपूर होते. करंजवन धरणाजवळ आमची जमीन असल्यामुळे पाण्याची काहीच चिंता नव्हती. मी लहान असतांना माझे वडील भाजीपाल्याची शेती करायचे. आमचे एकत्र कुटुंब होते. माझ्या वडिलांना तीन भाऊ होते. त्यातील माझे दोन नंबरचे काका भाजीपाला घेऊन नाशिक मार्केटला यायचे. त्यातून आम्हाला चांगले उत्पन्न मिळत होते. त्या भाजी पाल्याच्या व्यवसायातून आर्थिक आमची  प्रगती चांगलीच सुधारत होती. त्याकाळी (२० वर्षांपूर्वी) आम्ही टेम्पो घेतला होता.
      घरातले  सर्व मिळून मिसळून राहत होते. एकमेकांचे विचार जुळत होते. आम्ही टेम्पो घेतल्यामुळे आजूबाजूचे शेतकरी देखील भाजीपाल्याचा शेती व्यवसाय करू लागले होते. आम्हाला उत्पन्न चांगले मिळत होते. त्यातून आम्ही काही जमीन सुद्धा विकत घेतली होती. माझे शिक्षण देखील चालू होते. आता मी एम.एस.सी., बी. एड. झालो होतो. शेतीतही चांगली आवड होतीच. मला कॉलेजमध्ये  नौकरी लागत होती. पण नौकरीसाठी एका संस्थेकडून  १० लाख रुपयांची मागणी करण्यात आली होती. त्यामुळे मी निराश न होता चांगले झाले असेच वाटत होते. पण माझे वडील निराश झाले होते एवढे शिकून मला नौकरी नाही म्हणून नेहमी चिंतीत असायचे. पण मला नौकरी म्हणजे दुसऱ्याची  गुलामी करणे असे वाटत होते. मी असे ठरवले होते कि नौकरीसाठी १० लाख भरण्यापेक्षा आपल्या शेतातच एवढ्या पैशांची गुंतवणूक केली तर त्याचे फळ आपण नक्कीच घेऊ शकतो.

      वडिलांशी मी याबात बोललो. मला नौकरीत रस  नाही असे स्पष्ट पणे सांगितले. मला शेती करायची अआहे व जे पैसे तुम्ही माझ्यासाठी भरणार आहे ते मला भांडवल म्हणून द्या अशी मागणी केली. पण वडील काही तयार झाले नाही.

आमच्यातला वैचारिक दुरावा वाढत चालला होता. मी घरचीच शेती करण्याचे ठरवले होते. त्यासाठी मी जमिनीवर द्राक्ष बागेची आखणी केली. जमीन खालीवर असल्यामुळे खूप त्रास झाला होता. मी वडिलांना न विचारता हा निर्णय घेतला होता. खर्च भरपूर येणार होता. वडिलांनीही काही कालांतराने संमत्ती दर्शवली आणि द्राक्ष बागेची लागण केली. प्रथमता ३ एकर क्षेत्रावर द्राक्ष लागवड केली. त्यासाठी भरपूर कष्ट मी घेतले. वडिलांचे लक्ष माझ्याकडे माझ्याकडे नव्हतेच. ते फक्त मला भांडवल पुरवत होते. मी द्राक्ष बाग सांभाळली. मला त्याचे चांगले फळ मिळाले. वडील माझी मेहनत बघून खुष होते. पाहिल्याच वर्षी माझा झालेला खर्च फिटला होता. माझ्या मेहनती बरोबरच शिक्षणाचा मला भरपूर उपयोग होत होता. खुठ्ल्या वातावरणात  खुठले औषध वापरायचे याचे संपूर्ण ज्ञान मी मिळवले होते. दुसर्याच वर्षी मी निर्यातक्षम  द्राक्ष बनवायचे ठरवले होते. त्यासाठी खूप काळजी घ्यावा लागते हे मला माहित होते. मी तसेच करू लागलो औषधांची फवारणी काळजीने घेऊ लागलो होतो. त्यामुळे निर्यात क्षम द्राक्ष बनवण्यासाठी मी यशस्वी झालो होतो. माझे यश बघून आता वडीलही मला काही बोलत नव्हते. नौकरीचा विषयही परत त्यांनी काढला नव्हता.

     पण मला शेतीच्या जोडीला काहीतरी जोडधंदा असायला हवा असे वाटू लागले होते. जसजसे मला शेतीतून मिळालेले फळ वाढत होते तश्याच माझ्या अपेक्षाही  वाढत होत्या. मी शेतीच्या जोडीला जोडधंदा म्हणून बंदिस्त शेळी  पालन करण्याचा व्यवसाय करण्याचे ठरवले. त्यासाठी वडिलांची परवानगी घ्यायची होती. वडिलांची परवानगी काढणे हा माझ्यासाठी खूप मोठा प्रश्न होता. मोठा धीर धरून मी वडिलांशी या विषयी बोललो. सर्व बोलणे झाले माझे आणि वडिलांनी बंदिस्त शेळी  पालन करण्यास नकार दिला. पण मला काही स्वत बसवेना. मी बंदिस्त शेली पालन कसे करायचे व त्यासाठी किती खर्च येतो याची संपूर्ण माहिती काढली. अनेक वेळेला  पुण्याला व इतर ठिकाणी शिबिराला जाऊन तज्ञांकडून मार्गदर्शनही घेतले. व्यवसाय मला चांगला  वाटत होता. पण घरच्या सर्वांचा याला विरोध होता.

मी मनातून  पूर्णपणे तयारी केली होती. या विषयी मी माझ्या मित्राला संपूर्ण माहिती दिली व घरच्यांचा कसा विरोध आहे ते देखील सांगितले. त्यालाही याविषयी उत्सुकता वाटू लागली होती. तो मला बोलाला की, आपण दोघे मिळून हा व्यवसाय करू. पण त्यासाठी त्याच्याही घराचे नाही म्हटले होते आमच्या पदरी निराशा होती. पण आम्ही यातून मार्ग काढत होतो. शेवटी एक मार्ग आम्हाला भेटलाच. आमच्या शेतात काम करणारा शेतमजूर होता त्याची जमीन एका शेतकर्याकडे गहन होती ती आम्ही सोडवून घेण्याचे ठरवले. त्याबाबत त्या माजुराशी बोललो. ती शेतजमीन त्याने वीस हजार रुपयांना गहान ठेवली होती. आम्ही ती सोडवून घेतली व त्या शेतमजुराला आणखी २० हजार रुपये देवून त्याच्या कडून पाच वर्षांचा करार करून घेतला होता. त्याची जमीन व माझी जमीन या दोघांमध्ये फक्त नदी आडवी होती. घरून पैसे मिळणार नव्हते. आम्ही पहिल्या वर्षी त्या जमिनीत झेंडूची लागवड केली. त्यातून जेवढे पैसे आम्हाला झाले ते सर्व आम्ही जमिनीचे सपाटीकरण करणे, विविध सोयी करणे यात घालवले. बंदिस्त शेळी पालन करण्यासाठी शेड हवे होते त्यासाठीही खर्च येणार होता. घरून तर एक रुपयाही मिळत नव्हता. दुसऱ्यावर्षी मका लावली. त्यातून भरघोस उत्पन्न मिळाले. शेड होईल एवढे पैसे आता आमच्या कडे जमले होते. पण शेळ्या आणण्यासाठी पैसे लागणार होते त्यासाठी आम्ही कर्ज काढून सुरुवातीला अगदी छोटा व्यवसाय सुरु करण्याचे ठरवले. त्यासाठी आम्ही उस्मानाबादी या जातीच्या शेळ्यांची निवड केली व बोअर या जातीच्या बोकडांची पैदासासाठी निवड केली. सुरुवातीला मी २० शेळ्या व तीनच बोकड घेतले. एका बोकडाची किंमत ४० ते ५० हजार होती. हळूहळू मला यातून चांगला नफा मिळू लागला. यातुन मी हा व्यवसाय वाढवण्याचे ठरवले होते. मी शेतातला एक रुपयाही यात न टाकता आलेल्या नफ्यातून मी हा व्यवसाय वाढवत गेलो. आता माझ्या कडे १०० शेळ्या आहे व त्याच बरोबर २० बोकड आहे. ईद व कारण्याच्या  वेळी बोकडांना चांगली मागणी असते मी एक बोकड ६० हजार रुपयांपर्यंत विकला आहे.

      हे सर्व मी घरच्यांना न सांगता केले होते. आता मी वडिलांना माझ्या बंदिस्त शेळी पालनाच्या शेड बद्दल संपूर्ण माहिती दिली होती. आलेले पैसे त्यांना मी दिले होते. त्यांना माझे यश पाहून खूप बरे वाटले होते. आता पूर्णपणे मी शेतकरी आणि व्यावसायिक झालो होतो. आता माझे लग्न जमले आहे. शेतकऱ्याचीच मुलगी आहे. वडील अभिमानाने भेटेल त्याला माझी यशोगाथा सांगतात. हे सर्व माझ्या स्वतातील स्वभावामुळे झाले होते. स्वतातील गुण ओळखून यश संपादित करता येते, हे मी माझ्या वडिलांसह साऱ्या  गावाला दाखवून  दिले आहे.                

कष्टाचे फळ

मी दशरथ वाघ चांदवड तालुक्यातील परसूल या गावाचा शेतकरी.

 मला जमीन चांगलीं आहे मला दोन मुले आहेत. एक मुलगी आहे मुलीच लग्न झाले आहे. मोठ्या मुलाच लग्न झाले आहे. आमचा तालुका दुष्काळी आहे. त्यामुळे आमची शेती फक्त हंगामीच. उन्हाळ्याचे चार महिने पूर्ण आराम असतो कारण प्यायला देखील पाणी राहत नाही उन्हाळ्यात. यातून काहीतरी मार्ग काढावा असे मला वाटत होते. माझ्या बरोबरच माझे मुले देखील मी शेतीवर ठेऊन घेतले होते. कारण एकट्याला शेती करणे मला जड जात होते. एवढी शेती एकट्याने करणे मला डोईजड होत होते. शिकूनही नोकरी  कुठे भेटते अन शेतकऱ्यांची पोरांनी आपला पेशा जपला पाहिजे असे माझे वैयक्तिक विचार  होते. त्यामुळे मी पोरांना फक्त गरजे पुरते शिकवले होते.

     आम्ही सर्वच उन्हाळ्यात घरी बसून राहायचो. तसे तर संपूर्ण गावाला उन्हाळ्यात काम राहत नाही असे म्हटले तरी वावगे ठरणार नाही. यातून माझी मुले व मी मार्ग काढत होतो. काहीतरी धंदा करण्याच्या विचारात आम्ही होतो. पण धंदा करायचा म्हटला तर आपल्याला अनुभव नाही आणि त्याला आधी भरपूर पैसा गुंतवावा लागतो असेही वाटायचे. म्हणून धंदा करण्याचा विचार मनातून काढून टाकला अन धंदाही काही खास सुचत नव्हता. पैसे मिळतील असा. म्हणून मी जास्तच चिंतेत होतो. संपूर्ण उन्हाळा बसून राहून खाणे आता मला परवडण्यासारखे नव्हते. कारण घरात खाणार्यांची संख्याही वाढली होती. सर्वांना काय काम मिळेल याच्या मी शोधात होतो. पण माझा शोध असफल होत होता. माझे मुलही विचार करत होतेच. आमचे संपूर्ण घर धार्मिक होते. घरात रोज सकाळ संध्याकाळ हरिपाठ व आरती होते. कीर्तनाची आवडही सर्वांना होतीच. मी तालुक्यात जेथे कीर्तन असेल तेथे कुटुंबासह जायचो. मला धार्मिक गोष्टींचा जणू लळाच लागला होता.

       असेच एकदा मी कीर्तनाला जात होतो. तेव्हा आमच्या एका पाहुण्याने शेततळे  केले होते ते मी बघितले. त्या बद्दल संपूर्ण माहिती मी मिळवली व माझ्या मुलांशी देखील याबाबत चर्चा केली. कारण माझे शिक्षण कमी झाले होते. मी कुठलाही गोष्ट करताना मुलांचा व बायकोचा विचार घेत होतो. मला अशी माहिती भेटलीकी शेततळ्यासाठी सरकारी अनुदान उपलब्ध आहे. मग मी लगेच शेततळे  करण्याच्या मार्गावर लागलो. मी माझ्या शेतामध्ये सुमारे २० गुंठ्याचे शेतातले घेतले. त्याचे संपूर्ण काम मी उन्हाळ्यात पूर्ण केले होत. असेही उन्हाळ्यात आम्ही रिकामेच राहत होतो. आता शेततळ्या मध्ये फक्त कागद टाकण्याचे काम  मी बाकी ठेवले होते. यासाठी सुमारे मला दीड ते दोन लाख रुपये खर्च आला  होता. पावसाळा आता जवळ आला होता. पावसाची  आम्ही वाट पाहत होतो. पांडुरंगाच्या कृपेने  त्या वर्षी पाउस चांगला झाला होता. माझे शेततळे आता पूर्णपणे भरले जाणार होते. पावसाळ्यात आम्ही शेततळे पूर्णपणे भरून ठेवले होते. आमच्या भागात आम्ही जास्त करून कांद्याचेच उत्पन्न घेतो. अन ते पीक येतेही चांगले आमच्याकडे. अन पाणी पुरत नसल्याने बाकीचे पिकं आम्हाला म्हणावी तशी काढता येत नव्हती. तळ्यामुळे आम्हाला उन्हाळ्यात  पीक घेता येणार होते. पण कुठले पीक घ्यावे हेच मला काळात नव्हते.  माझी मुले द्राक्ष बाग लावण्याच्या विचारात होते. त्यांचा हा विचार चांगलाच होता.  त्यासाठी भरपूर खर्च येणार होता. याची त्यानाही कल्पना होतीच. त्यामुळे आम्ही पहिल्यावर्षी एखादे पीक कधिउन नंतर द्राक्ष बाग लावण्याचे ठरवले. मग उन्हाळ्यात कोणते पीक चांगले उत्पन्न देईल याचा शोध आम्ही घेऊ लागलो. माझा लहान मुलगा म्हनालकी आपण एक एकर टरबूज लागवड करू, कारण आपल्याला चांदवड बाजार जवळ आहे. जास्त लांब न जाता आपल्याला येथेच विक्री करता येईल. मलाही हे त्याचे म्हणणे पटले. 

आम्ही नर्सरी मधून टरबूजाची रोपे आणून लागवड केली. आम्हाला  चांदवड  शहर जवळच होते. काहीही लागले तरी आम्ही चांदवडला जात होतो. आम्ही टरबूजाची लागवड करतांना खाली मल्चिंग पेपर वापरला होता. त्याचा आम्हाला भरपूर फायदा झाला होता. माझी मुले व कुटुंबीय खूप मेहनत करत होते. शेततळे केल्यामुळे आमच्या घरातील सर्वांना काम मिळाले होते. आम्ही आमच्या मालाची विक्री चांदवड बाजारात करत होतो. त्यासाठी आम्ही टरबुजाची विक्री हात विक्रीने करत होतो. आम्ही व्यापार्याला देत नव्हतो कारण व्यापारी मालाला भाव कमी द्यायचे. याट व्यापाऱ्यांचा फायदा अधिक व्हायचा. पहिल्याच वर्षी तर्बुजाने आम्हाला एकरातून आठ ते दहा लाख रुपयांचे उत्पन्न मिळवून दिले आम्हाला परत दुसर्या पिकाची आठवन देखील झाली नाही. एवढे भरगोस उत्पन्न मी पहिल्यांदाच घेतले होते. याचे सर्व श्रेय माझ्या मुलांना होते. मी व माझ्या मुलांनी द्राक्ष बाग लावण्याची पूर्ण कल्पना मनातून काढून टाकली होती. कारण की द्राक्ष बागला लागणारा खर्च, नैसर्गिक संकट यांचा विचार केला तर हे पीक कमी खर्चिक होते. यापुढेही मी हे पीक घेत राहणार आहे.     

माझे प्रयत्नच मला पुढे घेऊन जात आहेत

      मला ( किरण पाटील ) तशी भरपूर जमीन आहे. पण मला शेती करण्याची आवड नव्हती. मी १२ वि पर्यंत मी तालुक्याच्या गावाला शिकलो. माझा भाऊ देखील इंजिनिअरचे शिक्षण घेत होता. त्यालाहि शेती करायची नव्हतीच. शेतीत खूप मेहनत करावी लागते व आपल्याकडे अनुभवही नाही असे तो नेहमी म्हणायचा. कारण आमचे वडील डॉक्टर होते. त्यांनीही कधी शेती केली नव्हती. भाऊ जिल्ह्याच्या ठिकाणी  एका  कंपनीत इंजिनिअर म्हणून नोकरीला लागला.  तो तिकडेच राहू लागला. हळूहळू तो तिकडे सेटल झाला होता. पगारही चांगला मिळत होता. वडिलांची अशी इच्छा होती कि मी शेती करावी. पण मी कधी शेती केली नव्हती. माझे शिक्षणातही काही डोक चालत नव्हत. पर्याने  मला शेती करणे भाग होते.

      वडील आजारी पडले होते. त्यांना कॅन्सर झाला होता हे फक्त मला आणि भावाला माहित होते. ते फक्त काही दिवसांचे सोबती आहे असे स्पष्ट डॉक्टरांनी मला सांगितले होते. आम्ही वडिलांची अधिक काळजी घेऊ लागलो होतो. ते सांगतील तसे करत होतो त्यांची प्रत्येक इच्छा पूर्ण करत होतो. आम्ही आता अधिक वेळ वडिलान बरोबर घालवत होतो. ऐके दिवशी वडिलांनी सर्व नातेवाईकांना बोलवायला सांगितले. तसे आम्ही केलेही. वडिलांना सर्वांना भेटायचं होत. हि त्यांची शेवटची इच्छा होती. त्यांनी मला भावाला जवळ बोलावून घेतले व सांगितले कि आयुष्यात कुणाचे नाव घेऊ नका भांडणे करू नका, आईचा सांभाळ करा व मला सांगितले कि तू कुठेही जाऊ नकोस येथेच गावात शेती कर. जमेल तशी कर. पण बाहेर पडू नकोस. एवढे सांगून वडिलांनी अखेरचा श्वास घेतला होता. वडिलांचे हे बोलणे माझ्या डोल्यासामोर फिरत होते. मला कोडे देखील पडले होते कि वडील का मला बाहेर पडू नको व येथेच राहून शेती कर असे मला म्हणाले. मी अधिक विचार करू लागलो होतो. वडिलांचे सर्व विधी मार्ग झाले म्हणजे दशक्रिया, तेरावे ई. तरी मी विचारच करत होतो वडिलांचे जाने म्हणजे आमच्यावर फार मोठे संकट आल्या सारखे वाटत होते, पोरकं झालो आपण असे वाटत होते. पितृ छत्र हरपले होते. पण आई खंबीर पाने आम्हाला आधार देत होती. दबक्या आवाजात. एकांतात जाऊन रडतही होती. तिचा आधार म्हणजे आमच्यावर फार मोठी कृपा होती.

      दिवसा मागून दिवस जात होते. भाऊ परत सेटल झाला होता. त्याच्या कामावर तो निघून गेला होता. मला घरी राहणे भाग होते.आई आणि मी दोघे घरी राहत होतो. घर खायला उठत आहे असाच वाटायचं. पण वडिलांचे स्वप्नहि  मनात होतेच . चांगली शेती करून ते पूर्ण कारार्यचे होते. पण मला उत्तम प्रकारे शेती येत नव्हती. औत-फाटा येत नव्हता. पुढे पावसाला जवळ आला होता. शेतीची सर्व तयारी मी करत्त होतो.पावसाची   वाट बघत होतो. बी-बियाणे घेऊन ठेवले होते. पाऊस भरपूर झाला होता. मी मका, सोयाबीन ची पेरणी केली होती. तीही मजूर लावूनच. शेती करण्याचे हे माझे पहिलेच वर्ष होते. माझ्या कडे भांडवल भरपूर असल्यामुळे मी बहुतेक काम मजुरांकडून  करून घेत होतो. त्यांच्या कडूनच शेती करण्याची बरीचशी माहिती देखील घेत होतो. मला पहिल्या वर्षी नानुभव नसल्याने म्हणावे तसे उत्पन्न झाले नाही असे ते मजूर म्हणत होते. माझ्या दृष्टीने उत्पन्न चांगले झाले असे वाटत होते. असे वाटायचे कमी पैशांमध्ये आपल्याला एवढे पैशे या पिकातून मिळाले आणखीन किती अपेक्षा ठेवायच्या. पण ते लोकच बरोबर बोलत होते हे मला जेव्हा अनुभव आला तेव्हा समजले होते. असे माझे तीन वर्ष अनुभव घेता घेता गेले. मला तीनही वर्ष कमीच उत्पन्न झाले होते. भांडवल जास्त खर्च होत होते. आई माझ्यावर रागवत होती. ‘कसं होईल रे पोरा तुझ्या संसाराचं’ असे नेहमी म्हणत होती.

      आईने मला शेती करता येत नव्हती म्हणून माझ्या मावस भावाला निम्म्या वाट्याने शेती लाऊन देण्याचे ठरवले. तो आता त्याच्या बायको मुलांसह  आमच्या घरी राहू लागला. त्याला शेती करण्याचे न्यान होते पण तो शिकलेला नव्हता. त्याला लिहिता वाचता येत नव्हते. मला त्याने औत-फाटा शिकवायला सुरुवात केली होती. थोडं थोडं नांगरणी , वखरणी जमायला लागली होती. अशा पद्धतीने आमची शेती चालू  होती. आम्ही शेतात कांदे, मका, सोयाबीन अशी ठोक पिके घेत होतो व गहू,बाजरी व तृणधान्य   पिके आमच्या गरजे पुरतेच घेत होतो. मावस भाऊ आल्या मुळे आमचे उत्पन्न वाढले होते. पण त्याला निम्मे पैसे द्यावा लागत होते. हे जरी मनाला पटत नव्हते तरी पण मी या पुढे काहीच करू शकत नव्हतो. कारण अजूनही मला नित शेती येत नव्हती मी त्याच्या कडून शिकत होतो. मी  फक्त शेताला पाणी देण्याचे काम करत होतो. पण एवढ नक्की कि मी भरपूर गोष्टी शिकत होतो.

     १० वर्ष झाली होती मावस भाऊ आमची शेती करत होता. त्यालाही भरपूर पैसे होत होते पण कष्ट हि तो भरपूर घेत होता.आता मी हळूहळू शेतीत बदल करायचे ठरवले होते. त्यासाठी अनेक जनांना भेटत होतो अनेक प्रगतीशील शेतकऱ्यांच्या शेतावर जात होतो. त्यांच्याकडून नवनवीन माहिती घेत होतो. काहीतारी वेगळे करून उत्पन्न कसे वाढवता येईल हे मी बघत होतो. मी त्यासाठी अनेक पुस्तके देखील वाचत होत्तो व नवीन काहीतरी करण्याच्या शोधात होतो. जास्त उत्पन्न देणारे पिक मला हवे होते. आमच्या एका दूरच्या नातेवाईकाने त्याच्या शेतात ढोबळी मिरची लावली होती त्यातून त्याला २० गुंठ्यात १० लाख रुपयाचे उत्पन्न झाले होते. मी त्यांच्या शेताला भात देऊन आलो होतो. बरीच माहिती त्यांनी मला सांगितली. आगदी चोख पणे.

       मी माझ्या शेतात ढोबळी मिरची लावण्याचे ठरवले. त्यासाठी मी एक एकर क्षेत्रावर शेडनेट देखील केले तयारी जोरात केली होती. माहिती भरपूर होतीच. मी मे महिन्याचा शेवटच्या आठवड्यात रोपांची लागण केली होती. मी बारकाईने काळजी घेत होतो. कुठल्याही प्रकारची कमतरता या पिकला भासू नये याचीच काळजी मी घेत होतो. त्यासाठी मी १ ट्रक शेणखत टाकले  होते. सेंद्रिय खतांवर माझा जास्त जोर होता. त्यामुळे पीकही जोमदार होते.  जसजसे पिक वाढू लागले तसे मी त्यांची काळजी घेत होतो. माझा  प्रत्येक दिवस मी ढोबळी मिरचीच्या शेतात घालवत होतो. बाकीचे पिके भाऊ सांभाळत होता.  आता हळूहळू मला उत्पन्न चालू झाले होते. तसे तसे  माझी मेहनत वाढत चालली होती. सुरुवातीला अनुभव नसल्यामुळे  थोडे फार रोग आले होते. परंतु ते औषधे मारून लगेच नियंत्रणात आले होते. फवारण्या मी जास्तीत जास्त जैविक औषधांच्या घेत होतो. त्याचा रिझल्ट चांगला वाटत होता. मला दिवसा आड उत्पन्न चालू झाले होते. माझी मिरची चार महिने भरपूर निघाली होती. चार महिन्यातच  मला ८ लाखाचे उत्पन्न झाले. अजून माझी मिरची दोन महिने चालणार होती. मला अजून २ लाखाचे उत्पन्न अपेक्षित होते ते होणार होते. या बाबत काहीच शंका नव्हती. माझ्या शेतावर माहिती घ्यायला व माझे पिक बघायला अनेक शेतकरी येत होते. ज्या नातेवाईकांनी मला या बाबत माहिती दिली ते देखील माझ्या शेतावर अनेक वेळा येऊन गेले होते.  त्यांच्या पेक्षा माझे पिक जोरदार झाले होते एवढे मात्र नक्की.

     अशा प्रकारे मी नवनवीन प्रकारची माहित घेऊन शेती करू लागलो होतो. मला यश देखील भेटत होते. कमी मेहनती मध्ये मी जास्त उत्पन्न घेऊ लागलो होतो. माझा मावस भाऊ त्याच्या घरी निघून गेला होता कारण त्यालाही माझे बघून असे करावे वाटत होते. आम्ही त्याला थांबवण्याचा प्रयत्न केला. पण तो थांबला नाही. १२ वर्ष त्याने आमच्या घरी घालवली. त्यालाही प्रगती करावीशी वाटत होती. तो त्याच्या मनाचा प्रश्न होता थांबायचे कि जायचे. पण तो थांबला नाही.

      वडील गेल्या नंतर तब्बल १५ ते १६ वर्षांनी मला चांगले उत्पन्न झाले होते. त्यांचे स्वप्न पूर्ण झाल्या सारखे मला वाटत होते. मी आता बराच नावलौकिक कमावला होता. प्रगतीशील शेतकऱ्यांच्या यादीत माझे नाव आले होते. गावातील लोकही मला श्रीमंत शेतकरी समजत  होते. मी हळूहळू प्रगती पथावर जात होतो. मी आता ४० गुंठ्या पॉली हाऊस घेण्याचा विचार केला आहे. त्यात मला जरबेरा फुलाचे पिक घ्यायचे आहे.त्यासाठीही मी कृषीअधिकाऱ्यांकडून  माहिती मिळवली आहे. माझे प्रयत्नच मला पुढे घेऊन जात आहेत व यापुढेही मी  चांगल्याप्रयात्नातून पुढे जाणार एवढे मात्र नक्की.      

संयम ठेऊन प्रयत्न केले तर यश आपल्या हाती येते

        

  आमच्याकडे ( वसंत होळकर, लासलगाव  ) साडेसात एकर जमीन आहे . पण पाण्याअभावी ती कोरडवाहूच आहे.  आमचे  त्यामुळे म्हणावे असे ऊत्पन्न निघत नाही. त्यामुळे वडिलांसह आम्ही दोघेही भाऊ कायमच चिंतेत असतो व सतत काहीतरी करण्याच्या विचारात असतो . जमिनीतून उत्त्पन्न मिळत नाही म्हणून वडिलांनी एका दुकानात त्यांच्यासाठी काम पहिले. ते एका कापड दुकानात कामाला लागले. महिन्याला  १००० रु.मिळत होते त्यांना. आम्हीही रोजाराजी करायचो व घर चालवायला वडिलांना मदत करायचो. आता बहिणीही मोठ्या झाल्या होत्या. त्यांच्या लग्नाचाही विचार वडिलांना होताच. दिवसेंदिवस परिस्तिथी ढासाळत चालली होती. कर्जाचा डोंगर वाढत चालला होता. काय करावे काही कळेनाच. वडिलांनी आमच्या दोनीही बहिणींची लग्न थाटात लाऊन दिले. वडिलांचे काम चालूच होते. ते काही थांबेना. त्यांची चिंता आता अधिक वाढू लागली होती. कारण आमच्याही शिक्षणाच ओझ त्यांच्या डोक्यावर होतच.

    मी बी.एस्सी. झालो होतो. नोकरीच्या शोधात होतो. नोकरी काही मिळत नव्हती. कॉम्पुटर शिकायला हव अस वाटायचं . पण पैसे नव्हते म्हणून गप्प बसायला लागत होत. मोठा भाऊ बी.ए .बी.एड. झाला होता. तो आता इंग्रजीचे क्लास घ्यायला लागला होता . आता त्याचाही हातभार लागत होता घर चालवायला. पण आता त्याचेही लग्न करून टाकायला हवे असे आईचे मत होते आई कंटाळली होती. कामाला,संसाराला अन जीवनाला. म्हणून ती खंत व्यक्त करत होती. आईचे म्हणणे वडिलांना पटत होते त्यांनीही मुलगी बघायला सुरुवात केली .पण परिस्थिती पाहून कुणी मुलगी द्यायला तयार नव्हते. वडिलांचे एक मित्र होते कापड दुकानातले त्यांनी एक स्थळ आणले होत. मुलगी दिसायला सुंदर होती पण तिच्याघारीही अठरा  विश्वे दारिद्र्य होत. त्यांनाही मुलगा पसंद होता. पण लग्नाची ऐपत मुलीच्या वडिलांत नव्हती. ते लग्नाला तयार होते पण लग्नाच्या सर्व खर्चाची जबाबदारी त्यांनी आमच्यावर सोपवली होती तरच ते लग्न करणार होते तिचं. माणसे चांगली होती,मुलगीही सर्व बाबतीत हुशार होती. लग्नाला  माझे वडील तयार झाले. त्यांनी दुकान मालकाकडून कर्ज उचलले होते. भावाच  लग्न झालं. अजून थोड कर्ज वाढलं.आता खाणार्यांची संख्याही घरात वाढू लागली होती.

      पावसाळा जवळ आला होता. शेतीची तयारी लोक करत होत.आमच्याकडे बियाणे खरेदी करण्यास् पैसे नव्हते. सावकाराकडून कर्ज घेऊन बियाणे आणले. योगायोगाने पाऊस चांगला झाला. सात एकर मका पिक आम्ही घेतले.त्यातून आम्हाला बरीच अपेक्षा होती. वाटल होत कि डोक्यावरचा बराचसा भार हलका होईल. पण अपेक्षा भंग झाला. म्हणावे तसे उत्पन्न झाले नाही. ज्यांच्या कडून कर्ज घेतले होते ते लोक आता चकरा मारायला लागले होते. वडिलांचे टेन्शन वाढत होते. कुठून पैसे द्यावे हाच प्रश्न त्यांना कायम सतावत होता. वडील त्यावर मार्ग काढत होते.पण कर्ज फेडणे इतके सोपे नव्हते. यावर आता एकच मार्ग उरला होता तो म्हणजे जमीन विकण्याचा किंवा आत्महत्या करण्याचा.परंतु खचून न जाता  गावाजवळची  अर्धा एकर जमीन गेली तरी चालेल पण जीवन संपवण्यात काही अर्थ नाही असा धीरच जणू वडील स्वताला देत होते. तिच्यात काही पिकत नव्हते. वडिलांनी गिऱ्हाईक  आणले होते. जमिनीचा व्यवहार झाला. अर्धा एकर शेत ५० लाखाला विकले. आता सर्व चित्र बदलले होते. सर्व कर्जाची परत फेड झाली होती. वडिलांनीही नोकरी सोडून दिली होती.

 आता सर्वजन शेतात प्रगती करण्याच्या मागे लागलो. आमच्या शेतापासून एक किलोमीटर अंतरावरून पाण्याचा पाट गेला होता. तेथे आम्ही विहारीसाठी जागा घेउन विहीर खोदली. पाणी चांगले लागले. आता आमच शेत हिरव होणार होत. आम्ही पाच एकरावर द्राक्ष बागेची आखणी केली. पाइप लाईन केली. आमच्या शेतात पानी आल खर पण पैसा भरपूर खर्च झाला होता. द्राक्ष बागेची लागवड, फौंडेशन, मजुरी, खते याचाही खर्च होताच. दिवसा मागून दिवस चालले होते. द्राक्ष बागेचा एवढा अनुभव नव्हता. आजू बाजूच्या शेतकऱ्यांना माहिती विचारायची व तो प्रयोग आपल्या शेतावर करायचा असा ठेका आता मी धरला होता. पहिले वर्ष अनुभव घेता घेता गेले. पैसे जवळजवळ संपलेच होते. कुठे खर्च झाले व कशे  खर्च झाले काही कळेनाच. पण एक गोष्ट लक्षात आली होती की, भावाला जुगार,मटका खेळण्याचा नाद लागला होता. त्यानेच खूप पैसे उडवले. वडील चिंतेत होते जमीन विकूनही प्रगती   झाली नव्हती. जमीनही गेली होती अन आलेला पैसा ही खर्च होऊन गेला होता. भावाला आम्ही खूप समजावण्याचा प्रयत्न केला. त्याला जुगाराच्या नादापासून दूर करण्याचा खूप प्रयत्न केला. पण त्याचा नाद काही जात नव्हता. वडिलांना खूप टेन्शन येत होते. वडील आजारी पडले. उपचारासाठी दवाखान्यात दाखल करण्याच्या आधीच त्यांचे निधन झाले.याला कारण होते फक्त आमची परस्थिती आणि माझा भाऊ.

     या सर्व परिस्थितून आम्हाला सावरायचे होते. याची सर्व जबाबदारी माझ्या खांद्यावर आली होती. मी लहान असूनही घरचा कारभार माझ्या हातात घेतला होता. भावाणेही वडिलांचे जाने जास्तच मनावर घेतले होते. तो घर सोडून निघून गेला होता. मी त्याला खूप शोधण्याचा प्रयत्न केला. पण तो मला कुटेही भेटला नाही. माझावर सर्व जबादारी आली होती कुटुंब सांभाळण्याची.

दुसरे वर्ष होते द्राक्ष बागेचे. रासायनिक खते घ्यायला पैसे नव्हते. म्हणून शेन खत वापरले. बाग चांगला आला. परंतु अस्मानी संकटावर मात कशी करायची याचाही प्रश्न होताच. दुर्दैवाने नोठ्या प्रमाणावर गारपीट झाली. द्राक्ष      बागेचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झाले. आलेल्या परिस्थितीला सामोरे जाने एवढाच पर्याय आता उरला होता. पाच एकरात मला फक्त दोन लाख रुपये झाले होते. खर्चही निघाला नव्हता. दोन वर्षे अशीच वाया गेली उत्पन्ना विना. तिसर्या वर्षी मात्र कसून शेतीवर लढलो. आता अनुभवही आला होता. मनाशी निश्चय केला की, द्राक्ष अशी बनवायची कि तिची निर्यात झाली पाहिजे. दोन एकर रान मी १५ ऑगस्ट रोजी छाटले व बाकीचे तीन एकर रान मी ५ सप्टेंबर रोजी छाटले.  पाऊस  होताच. रोगांचीही खूप भीती होती. परंतु धाडस केले होते. अनेक वेळेला पाऊस उघडल्या नंतर रात्रीच्या वेळी देखील मी फवारणी करत होतो. बागेची संपूर्ण काळजी घेत होतो. याचे फळ मला मिळाले होते. द्राक्ष पक्व झाले होते. अर्थात क्वालिटी देखील चांगली होतीच. म्हणून माझी द्राक्ष व्यापाऱ्याने ८० रु. प्रती किलो दराने खरेदी केले. एकरी २५०  क्विंटल द्राक्ष निघाली होती. असा माझा पाच एकर बाग होता. सगळीकडे माज्या नावाची चर्चा सुरु होती कि याने एकरी विक्रमी उत्पादन घेतले. भरपूर पैसा आला होता.माझी पंचक्रोशीत सगळीकडे वाहवाह चालली होती. एक दिवस तर पत्रकार मित्र देखील आले होते माझी मुलाखत घ्यायला.ते मुलाखत घेऊन गेले. माझी यशोगाथा पेपर  मध्ये छापून आली. माझा घर सोडून गेलला भाऊ देखील पेपर मध्ये माझी यशोगाथा बघून परत आला होता. आता जुगार सोडून देईन व शेतीवरच संपूर्ण लक्ष देईन अशी शप्पथ त्याने घेतली होती. या आलेल्या उत्पन्नातून मी कर्ज फेड केली. उरलेल्या पैशातून जमीन विकत घेतली.

     अशा प्रकारे माझी दर वर्षी शेती चालूच होती. मी शेतीत अनेक प्रयोग करत होतो. उत्पन्न हि चांगले मिळत होते. अशी यशस्वी शेती करून माझी प्रगती दिवसेंदिवस वाढत चालली होती. आता माझ्याकडे ऐकून २५ एकर द्राक्ष बाग आहे तसेच तीन चार चाकी गाड्या देखील आहे. फवारणीसाठी २ कुबोटा ट्रक्टर आहे व एक मिशीफर्ग्युसन ट्रक्टर आहे. मी रासायनिक खते न वापरता जास्तीत जास्त सेंद्रिय खते वापरतो. त्यामुळे द्राक्षांची प्रत चांगली येते व मालाचे वजनही वाढते अन खर्चही कमी होतो.

ऐके काळी द्राक्षांची काहीही माहिती मला नव्हती अन आता मला लोक माहिती विचारतात याचा मला अभिमान आहे. मी गर्व न बाळगता शेतकरी बांधवांना मदत करत असतो. आयुष्यात कितीही अडचणी आल्या तरी खचून न जाता आलेल्या परिस्थितीवर मार्ग काढला तर नक्कीच यश आपल्याला भेटते व आयुष्यात वेगळ्यास्थानी जाऊन बसण्याची संधी आपल्याला प्राप्त होत असते. केवळ आत्महत्या हा अडचणींपासून दूर जाण्याचा मार्ग नाही तर थोडा संयम ठेऊन प्रयत्न केले तर यश आपल्या हाती येते.